Osmanli Devletinde Havacilik

Osmanlı Devletinde Havacılık

YazarYücel özkan

Osmanlı Devletinde havacılık fikri, sanıldığı gibi yalnızca 20. yüzyılın başında ortaya çıkan bir teknoloji atağı değil; kökleri çok daha eskiye uzanan, insan uçuşuna yönelik ilk cesur girişimlerle şekillenmiş tarihsel bir süreçtir. Bu süreç hem bilimsel merakın hem askeri zorunlulukların hem de modernleşme çabalarının birleşimiyle gelişmiştir. Osmanlı’da havacılık denildiğinde akla ilk gelen kahramanlar Hezarfen Ahmed Çelebi ve Lagari Hasan Çelebi olsa da, asıl kurumsal havacılık 1911’den itibaren şekillenmiş, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı Osmanlı havacılığını zorunlu olarak hızlandırmıştır. Bu makale, Osmanlı devletinde havacılığın başlangıcını, gelişimini, askeri rolünü ve mirasını detaylı şekilde ele almaktadır.

Osmanlı’da Uçma Hayalinin Başlangıcı: Hezarfen ve Lagari

Osmanlı Devletinde havacılık tarihi, 17. yüzyılda iki efsanevi isimle başlar: Hezarfen Ahmed Çelebi ve Lagari Hasan Çelebi. Hezarfen, Galata Kulesi’nden Üsküdar’a kanatlarıyla süzülerek uçtuğu iddia edilen bir mucittir. Lagari ise barutla çalışan bir roket düzeneğiyle dikey yükselme denemesi yapan ilk isim olarak kabul edilir. Bu iki girişim modern havacılıkla birebir örtüşmese de Osmanlı toplumunda bilimsel merakın ve deneysel düşüncenin var olduğunun göstergesidir. Ancak bu uçuşlar kurumsal bir gelişime dönüşmemiş, bilimsel altyapı eksikliği nedeniyle ilerleyen yüzyıllarda havacılık faaliyetleri duraksamıştır. Yine de Osmanlı havacılık tarihinin sembolik başlangıç noktasını oluşturmuşlardır.

Modern Osmanlı Havacılığının Doğuşu (1911–1912)

Gerçek anlamda Osmanlı Devletinde havacılık, 20. yüzyılın başında modern orduların gücünü hava unsurlarıyla artırması üzerine gündeme gelmiştir. II. Meşrutiyet döneminin yenileşme çabaları içinde yer alan bu girişim, 1911 yılında “Tayyare Komisyonu”nun kurulmasıyla resmiyet kazanmıştır. Komisyon, orduda kullanılacak uçakların temini, pilot eğitimi ve teknik yapılanmayı sistematik hâle getirmeyi amaçlamıştır. Aynı yıl Avrupa ülkelerine pilot eğitimi için subaylar gönderilmiş, Osmanlı askeri havacılığının ilk çekirdek kadroları burada yetişmiştir. Bu dönem Osmanlı’da havacılığın ilk kurumsal adımı olarak tarihe geçmiştir.

İlk Askerî Havacılık Okulu ve Pilot Subaylar

1912’de İstanbul Yeşilköy’de Osmanlı’nın ilk “Tayyare Mektebi” açılmıştır. Bu okul, imparatorluğun askeri havacılık alanında ciddi bir atılım yaptığını gösterir. İlk Osmanlı pilotları arasında isimleri tarihe geçenler şunlardır:

  • Fesa Evrensev (İlk Türk pilotu)
  • Nuri Bey
  • Salim İlkuçan
  • Fevzi Uçaner

Bu subaylar hem Osmanlı’nın ilk hava gücünün temelini atmış hem de sonraki Türk havacılık tarihinin öncülerini oluşturmuştur. Eğitimlerde teorik derslerin yanı sıra uçuş pratiği, bakım-onarım teknikleri ve keşif görevleri de yer almaktaydı.

Balkan Savaşlarında Havacılık ve İlk Operasyonlar

Osmanlı Devletinde havacılığın askerî sahadaki ilk gerçek kullanımı Balkan Savaşları sırasında gerçekleşmiştir. Osmanlı pilotları keşif görevlerinde, askeri birliklerin hareketlerini takip etmekte ve stratejik bilgileri komutanlara ulaştırmakta aktif rol oynamıştır. Böylece Osmanlı, savaşta uçak kullanan ilk devletlerden biri olarak tarihe geçmiştir. Özellikle Edirne savunmasında havacılığın etkisi büyüktür. Her ne kadar teknik yetersizlikler ve uçak eksikliği gibi ciddi sorunlar yaşansa da bu deneyimler Osmanlı’nın havacılık alanını genişletme kararlılığını güçlendirmiştir.

I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Havacılığı

I. Dünya Savaşı, Osmanlı havacılığının en yoğun kullanıldığı dönemdir. Bu süreçte Alman İmparatorluğu ile yapılan askeri iş birliği, Osmanlı’ya hem teknik danışmanlık hem modern uçak tedariki sağlamıştır. Filolar Çanakkale, Irak, Filistin, Hicaz ve Kafkasya cephelerinde görev almış; keşif, bombardıman, haberleşme ve gözlem uçuşları yapılmıştır. Çanakkale Cephesi’nde Osmanlı pilotlarının savunmaya katkısı oldukça önemlidir. Yetersiz uçak sayısına rağmen etkili operasyonlar yürütülmüş, bölgede düşman uçuş aktivitelerinin takibi başarıyla gerçekleştirilmiştir. Bu dönem, Osmanlı havacılığının zirve yaptığı zaman olarak kabul edilir.

Osmanlı Havacılığında Teknik Sorunlar ve Sınırlılıklar

Osmanlı Devletinde havacılık faaliyetleri başarılı girişimlere rağmen önemli sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Uçak motorları için yedek parça teminindeki zorluklar, bakım ekipmanı eksikliği, pilot eğitiminin kısıtlı olması ve Avrupa ile teknik uyumsuzluklar gelişimi yavaşlatmıştır. Ayrıca imparatorluğun ekonomik gücünün zayıflaması havacılığa yapılan yatırımları sınırlamıştır. Buna rağmen Osmanlı havacılığı gücünü bilgi birikimi ve cesur pilotlarından almış, zor şartlara rağmen modern savaşların gerektirdiği görevleri başarıyla yerine getirmiştir.

Osmanlı Havacılığının Mirası: Cumhuriyet’e Aktarılan Deneyim

Osmanlı Devletinde havacılık faaliyetleri, imparatorluk yıkılmasına rağmen bilgi ve deneyim olarak Cumhuriyet’e aktarılmıştır. Türk Havacılık tarihi, Osmanlı’nın son dönemindeki pilotları, uçuş okullarını, teknik ekipleri ve savaş deneyimlerini temel almıştır. 1923 sonrasında kurulan Türk Hava Kuvvetleri’nin ilk kadroları Osmanlı’dan yetişen pilotlardan oluşmuştur. Yeşilköy’deki Tayyare Mektebi, Cumhuriyet dönemindeki modern havacılık okullarına ilham vermiştir. Bugün Türkiye’de havacılık alanında atılan adımların kökeni bu tarihi mirasa dayanır.